غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری: ( 439هجری - 517 هجری)

فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و رباعی سرای ایرانی در دورهٔ سلجوقی است.

گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی او است و لقبش «حجةالحق» بوده‌است

ولی

آوازهٔ وی بیشتر به واسطهٔ نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد.

افزون بر آن‌که رباعیات خیام را به اغلب زبان‌های زنده ترجمه نموده‌اند،

ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‌است

که مایهٔ شهرت بیشتر وی در مغرب‌زمین گردیده‌است.

یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان

اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک،

که در دورهٔ سلطنت ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶ - ۴۹۰ هجری قمری) بود، دانست

 نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات‌اش دربارهٔ اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است.

 ابداع نظریه‌ای دربارهٔ نسبت‌های هم‌ارز با نظریهٔ اقلیدس نیز از مهم‌ترین کارهای اوست. 

 

در مجموع ، خیام نیشابوری ریاضیدانی نابغه ، منجمی مبتکر ،  حسابگری دقیق و شاعری بی نظیر بود که مسئله ی حرکت انتقالی زمین و اصلاح تقویم را پس از قرن ها با نبوغش به نحوی مطرح کرد که هنوز مایه ی استفاده ی رسمی جهان است.

 

ابداع مثلث پاسکال در حساب ،  بیان دو جمله ای نیوتن (بیونوم نیوتون)

و کشف کـَمیـّت های متصل و منفصل برای نخستین بار در جبر ،

چهار ضلعی "ساکری" ، اصل اول اقلیدس ، حل هندسی معادلات درجه 2 و3 قبل از دکارت درعلم هندسه ، از جمله اکتشافات وی به شمار می آمد

. خیام ، اساس فرمول فضای محدود و مطلق را در علم فضائی و نسبی در هم ریخت

و اولین ایرانی است که فرضیه ی نسبی را به طریق فلسفی بیان داشت  .

او دانشمندی است که با ترکیبی که از حل معادلات به وسیله دو سهمی و یک سهمی و یک دایره حل می کرد ، توانست 13 نوع مختلف معادلات ارائه کند .

 

شماری از تذکره‌نویسان، خیام را شاگرد ابن سینا  خوانده‌اند .

صحت این فرضیه که خیام شاگرد ابن سینا بوده‌است، بسیار بعید می‌نماید،

زیرا از لحاظ زمانی با هم تفاوت زیادی داشته‌اند.

خیام در جایی ابن سینا را استاد خود می‌داند

اما این استادی ابن سینا، جنبهٔ معنوی دارد.


آثار علمی و ادبی:

- میزان الحکمت را درباره فیزیک

- لوازم الامکنت را در دانش هواشناسی

- رساله‌ای در صحت طرق هندسی برای استخراج جذر و کعب

- رساله‌ای در شرح مشکلات کتاب مصادرات اقلیدس

- رساله روضة‌القلوب در کلیات وجود.

 - رساله ضیاء العلی.

 - رساله میزان‌الحکمه.

 - رساله‌ای در صورت و تضاد.

 - ترجمه خطبه ابن سینا.

- رساله‌ای در صحت طرق هندسی برای استخراج جذر و کعب.

 - رساله مشکلات ایجاب.

 - رساله‌ای در طبیعیات.

 - رساله‌ای در بیان زیگ ملکشاهی.

 

 

 - رساله نظام الملک در بیان حکومت.

 

- نوروزنامه.


 - رباعیات فارسی خیام که در حدود ۲۰۰ چارینه (رباعی) یا بیشتر از حکیم عمر خیام است و زائد بر آن مربوط به خیام نبوده بلکه به خیام نسبت داده شده.

- اشعار عربی خیام که در حدود ۱۹ رباعی آن بدست آمده است.

 - عیون الحکمه.

 - رساله معراجیه.

 - رساله در علم کلیات.

 - رساله در تحقیق معنی وجود.

رساله کون و تکلیف به عربی درباره حکمت خالق در خلق عالم و حکمت تکلیف

 

القول علی اجناس التی بالاربعاء،  دربارهٔ موسیقی

 

اشعاری از " حکیم عمر خیام " :

 

قومی متفکرند اندر ره دین   قومی به گمان فتاده در راه یقین
میترسم از آن که بانگ آید روزی   کای بیخبران راه نه آنست و نه این

 

 

از جمله رفتگان این راه دراز
                                                باز آمده ای کو که به ما گوید راز


هان بر سر این دو راهه آز و نیاز
                                                 چیزی نگذاری که نمی آیی باز
   

 

 

ای دل غم این جهان فرسوده مخور
                                                        بیهوده نه ای غمان بیهوده مخور

 

چون بوده گذشت و نیست نابوده پدید
                                                    خوش باش غم بوده و نابوده مخور